कक्षा 10 संस्कृत मणिका पाठ 6 — राष्ट्रं संरक्ष्यमेव हि {नाट्यांशाधारित प्रश्नोत्तर}

कक्षा 10 संस्कृत — मणिका भाग–2 षष्ठः पाठः — राष्ट्रं संरक्ष्यमेव हि प्रश्न 1 — नाट्यांशाधारित प्रश्नोत्तर नाट्यांशः — अश्वत्थामा — रे दुष्ट भीम! त्वम् अद्य वध्योऽसि मया। (विलोक्य) अये! कथं श्रीकृष्णार्जुनौ युधिष्ठिरश्च? (स्वगतम्) इदानीं किं करवाणि? आः, दृष्टम्, अस्मिन् विषमे समये ब्रह्मास्त्रम् एव मे शरणम्। मोचयामि अस्त्रम्। (ध्यानं नाटयति, ब्रवीति च) इदम् अपाण्डवाय। श्रीकृष्णः — पार्थ! पश्य पश्य! एतद् विमुच्यते ब्रह्मास्त्रं द्रोणपुत्रेण। त्रैलोक्यं दहन् इव प्रचण्डज्वालः अग्निः परितः प्रसरति। अर्जुन! अर्जुन! त्वमपि मुञ्च ब्रह्मास्त्रम् एतत् निवारयितुम्। अर्जुनः — नमः भगवते! स्वस्ति आचार्यपुत्राय। स्वस्ति मे भ्रातृभ्यः। उत्सृज्यते मया ब्रह्मास्त्रम्। अस्त्रम् अस्त्रेण शाम्यताम्। NCERT Solutions I. एकपदेन उत्तरत (i) द्रोणपुत्रेण किं विमुच्यते? उत्तरम् — ब्रह्मास्त्रम्। (ii) अर्जुनः सर्वप्रथमं कं नमस्करोति? उत्तरम् — भगवन्तम्। (iii) ब्रह्मास्त्रं केन विमुच्यते? उत्तरम् — द्रोणपुत्रेण। II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (i) ब्रह्मास्त्रस्य प्रयोगात् परितः किं प्रसरति? उत्तरम् — ब्रह्मास्त्रस्य प्रयोगात् परितः अग्निः प्रसरति। (ii) अस्त्रं कः मोचयति? उत्तरम् — अश्वत्थामा अस्त्रं मोचयति। (iii) विषमे समये किम् एव शरणम्? उत्तरम् — विषमे समये ब्रह्मास्त्रम् एव शरणम्। III. निर्देशानुसारम् उत्तरत (i) ‘इदम् अपाण्डवाय’ अत्र ‘इदम्’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्? उत्तरम् — ब्रह्मास्त्राय। (ii) ‘दृष्ट्वा’ इत्यस्य स्थाने किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्? उत्तरम् — विलोक्य। (iii) नाट्यांशे ‘अग्निः’ इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम् अस्ति? उत्तरम् — प्रसरति। प्रश्न 2— नाट्यांशाधारित प्रश्नोत्तर I. एकपदेन उत्तरत (i) उल्काः कुत्र पतन्ति? उत्तरम् — भूमौ। (ii) कः स्तब्धः जातः? उत्तरम् — पवनः। (iii) अस्त्रम् केन शाम्यताम्? उत्तरम् — अस्त्रेण। II. पूर्णवाक्येन उत्तरत (i) ब्रह्मास्त्रं केन विमुच्यते? उत्तरम् — ब्रह्मास्त्रं द्रोणपुत्रेण विमुच्यते। (ii) द्रोणपुत्रेण किं विमुच्यते? उत्तरम् — द्रोणपुत्रेण ब्रह्मास्त्रं विमुच्यते। (iii) ‘नमः भगवते’ इति कः वदति? उत्तरम् — ‘नमः भगवते’ इति अर्जुनः वदति। III. निर्देशानुसारम् उत्तरत (i) ‘लिहन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? उत्तरम् — प्रचण्डज्वालाः। (ii) ‘त्यज्यते’ इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्? उत्तरम् — विमुच्यते। (iii) ‘सहस्रशः’ इति पदस्य विशेष्यपदं किम् अस्ति? उत्तरम् — उल्काः।