CBSE Class 10 Sanskrit Communicative 2027: Sample Question Paper with Answers

संस्कृतम् (सम्प्रेषणात्मकम्) — कक्षा 10 2027 बोर्ड परीक्षा हेतु आदर्श-प्रश्नपत्रम् एवं उत्तरमाला

Academic Session 2026–27 | Code 119

कक्षा 10, सत्र 2026–27, पूर्णांक 80 तथा चार भाग—‘क’ 10, ‘ख’ 15, ‘ग’ 25 और ‘घ’ 30 अंक—दिए गए हैं। ‘क’ भागः — अपठितावबोधनम् प्रश्न 1 — गद्यांश आधारित प्रश्नोत्तर (अ) एकपदेन उत्तरत— (i) जीवने कयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः? उत्तरम्— लाभालाभयोः। (ii) राष्ट्रोन्नयने के जनाः समर्थाः भवन्ति? उत्तरम्— साहसिनः जनाः। (iii) साहसे का प्रतिष्ठिता? उत्तरम्— श्रीः। (आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत— (i) अधुना का आवश्यकता अस्ति? उत्तरम्— अधुना आवश्यकता अस्ति यत् देशस्य भाविनः नागरिकाः छात्राः साहसिनः कर्तव्यनिष्ठाश्च भवेयुः। (ii) के सम्यक्पदम् अलङ्कुर्वन्ति? उत्तरम्— साहसिनः विद्यार्थिनः सदैव कर्मयोगिनः भूत्वा सम्यक्पदम् अलङ्कुर्वन्ति। (iii) श्रमस्य साहसस्य च कीदृशः फलितांशः प्राप्यते? उत्तरम्— श्रमस्य साहसस्य च योग्यः फलितांशः प्राप्यते। (इ) उपयुक्तं शीर्षकम्— उत्तरम्— साहसस्य महत्त्वम्। (ई) यथानिर्देशम् उत्तरत—

1. कर्तृपदम् — जनाः।
2. क्रियापदम् — अनुसरन्ति।
3. ‘जनाः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदम् — साहसिनः।

‘ख’ भागः — रचनात्मकं कार्यम् प्रश्न 2 — पत्रलेखनम् उत्तरम्— रोहिणी सेक्टर 9, दिनाङ्कः ________ प्रिय मित्र मनोज! सस्नेहम् अभिनन्दनम्। अत्र सर्वगतं कुशलम्। मयि भवान् अपि कुशली स्यात्। गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिबिरम् आयोजितम् आसीत्। दश दिनानि यावत् वयं संस्कृतेन सम्भाषणस्य अभ्यासम् कृतवन्तः। एकस्याः लघुनाटिकायाः मञ्चनं वयम् अकुर्म। अहं तु विदूषकस्य अभिनयम् कृतवान्। सर्वे जनाः हसित्वा वारं वारं करतलध्वनिम् अकुर्वन्। अहं तु इदानीं सर्वदा संस्कृतेन एव वदामि। मम शिक्षकः अपि मयि स्निह्यति। त्वम् अपि प्रयत्नं कुरु। नूनं यशस्वी भविष्यसि। पितरौ प्रति मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु। तव अभिन्नहृदयः, मुकेशः।

प्रश्न 3 — चित्रवर्णनम् (अ) सर्वोच्चन्यायालयस्य चित्रवर्णनम् उत्तरम्—

1. इदं भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य चित्रम् अस्ति।
2. अत्र राष्ट्रध्वजः शोभते।
3. अत्र बहवः वृक्षाः सन्ति।
4. अत्र मार्गदीपाः कारयानानि च सन्ति।
5. अत्र जनाः तथा अधिवक्तारः दृश्यन्ते।

अथवा — वृक्षाणां महत्त्वम् उत्तरम्— वृक्षाः प्रकृतेः शोभां वर्धयन्ति। ते पर्यावरणस्य रक्षकाः सन्ति। वृक्षाः प्राणवायुम्, फलानि, पुष्पाणि, काष्ठं च यच्छन्ति। ते मेघवर्षणे सहायकाः भवन्ति तथा पक्षिणाम् आश्रयस्थलानि भवन्ति। अतः अस्माभिः वृक्षाः रक्षणीयाः। प्रश्न 3 में सर्वोच्चन्यायालयस्य चित्र तथा “वृक्षाणां महत्त्वम्” दोनों विकल्प दिए गए हैं। प्रश्न 4 — संवादपूर्तिः (अ) नाविक-नागरिक संवाद उत्तराणि— (i) महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णं गणितम्। (ii) अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि। (iii) तरणं न जानाति भवान्? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनमेव नष्टम्। (iv) पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः। अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि। (v) अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि। अथवा — गज-शिष्य कथा मञ्जूषानुसार रिक्तस्थानानि—

1. शिष्याः
2. मार्गे
3. हस्तिपकः
4. शिष्याः
5. ईश्वरः
6. स्थितवान्
7. कथम्
8. अवदत्
9. ईश्वरम्
10. लक्षसंख्यम्

स्रोत-पत्र में संवाद के पाँचों उत्तर तथा वैकल्पिक कथा दोनों दिए गए हैं। प्रश्न 5 — सन्धिः / सन्धिविच्छेदः उत्तर—

1. सं+ चयात् = सञ्चयात्
2. सुगन्धिः + च = सुगन्धिश्च
3. लोकेऽस्मिन् = लोके + अस्मिन्
4. पर्जन्यस्तत्र = पर्जन्यः + तत्र

अथवा

1. चैव = च + एव
2. अग्निरिव = अग्निः + इव
3. स विवेकः = सः + विवेकः
4. काकादन्यः = काकात् + अन्यः

प्रश्न 6 — समासः

1. यथोचितम् — उचितम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
2. चक्षुर्दानम् — चक्षुषः दानम् — षष्ठी तत्पुरुषः
3. अनासक्ता — न आसक्ता — नञ् तत्पुरुषः
4. व्यास-नारदौ — व्यासश्च नारदश्च — द्वन्द्वः

प्रश्न 7 — प्रकृति-प्रत्ययः

1. प्रधाना = प्रधान + टाप्
2. चक्षुष्मन्तः = चक्षुस् + मतुप्
3. दानशीलता = दानशील + तल्
4. दर्शनीयानि = दृश् + अनीयर्

प्रश्न 8 — वाच्य / विभक्ति (अ)

1. भवान्
2. मया
3. क्रियते

पूर्ण संवाद: राकेशः — प्रातःकाले भवान् किं करोति? राघवः — प्रातःकाले मया पाठः स्मर्यते। राकेशः — किं भवान् भ्रमणाय न गच्छति? राघवः — अहम् अस्वस्थः अस्मि, अतः मया भ्रमणाय न गम्यते। राकेशः — किं भवान् नित्यं व्यायामम् अपि करोति? राघवः — आम्! मया नित्यं व्यायामः क्रियते। अथवा

1. ददामि
2. अस्मिन्
3. आचार्यम्

प्रश्न 9 — कालबोधकशब्दाः

1. 12:30 — सार्धद्वादशवादने
2. 8:45 — पादोननववादने
3. 5:15 — सपादपञ्चवादने

प्रश्न 10 — अव्ययपदानि

1. मेषः यत् पश्यति तत् खादति।
2. अग्निः इव दहति माम् अयं शोकः।
3. शक्रः अवदत्—“... द्रष्टुं समर्थः भव इति।”
4. केचित् दग्धाः, केचिदर्धदग्धाः केचन च पञ्चत्वं गताः।

प्रश्न 11 — अशुद्धपदस्य शुद्धरूपम्

1. मनः दुर्निग्रहम् चलं भवति।
2. पिता पुत्राय महत् विद्याधनं यच्छति।
3. वत्स! त्वं किमर्थम् इदं दिव्यं चक्रं वाञ्छसि?

‘घ’ भागः — पठितावबोधनम् प्रश्न 12 — गद्यांश (I) एकपदेन

1. प्रतिहतान्तःकरणः कः आसीत्?

उत्तरम्— प्रच्छन्नभाग्यः।

1. समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः कुत्र प्रतिनिवृत्तः?

उत्तरम्— स्वगृहम्।

1. कीदृशः बालकः उवाच?

उत्तरम्— उद्भटः। (II) पूर्णवाक्येन

1. समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः।
2. ते बालकान् दृष्ट्वा अवदताम्— “कथमत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ? यदि कश्चित् गर्ते पतति तर्हि सः विकलाङ्गः भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्।”
3. प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत्— “किमिदं वचनं विशेषेण मामेव लक्षीकरोति? अहो! कुमागर्म् आश्रित्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा।”

(III)

1. क्रियापदम् — त्यज्यामि
2. कर्तृपदम् — दुष्टबुद्धिः

अथवा

1. ‘दुर्वचनानि’ का पाठ में प्रयुक्त सम्बन्धित पद — सद्वचनानि।
2. ‘उद्भटः’ का विशेष्यपद — बालकः।

प्रश्न 13 — पद्यांश (I) एकपदेन

1. नरः कीदृशं वेगं सोढुं शक्नोति?

उत्तरम्— कामक्रोधोद्भवम्।

1. सुखी नरः कस्मात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति?

उत्तरम्— शरीरविमोक्षणात्।

1. के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?

उत्तरम्— विद्वांसः। (II) पूर्णवाक्येन

1. यः कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति सः सुखी नरः।
2. अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते।
3. विद्वांसः लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।

(III)

1. क्रियापदम् — शक्नोति
2. ‘मूर्खाः’ का विलोम — विद्वांसः

अथवा

1. ‘दुःखी’ का विलोम — सुखी
2. ‘मुखे’ का पर्याय — वदने।

प्रश्न 14 — नाट्यांश (I) एकपदेन

1. अरुणः कस्य पर्यायः?

उत्तरम्— सूर्यस्य।

1. प्रधानाचार्यः कुत्र उपविष्टः आसीत्?

उत्तरम्— सभागारे।

1. सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं कं प्रदेशं स्पृशति?

उत्तरम्— अरुणाचलप्रदेशम्। (II) पूर्णवाक्येन

1. पर्यटनाधिकारी प्रसन्नः आसीत् यत् छात्राः अस्य रम्यस्य प्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अतिउत्सुकाः आसन्।
2. पर्यटनाधिकारी प्रश्नोत्तरमाध्यमेन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति।
3. हिमांशुः उत्तरं यच्छति यत् ‘अरुणः’ सूर्यस्य पर्यायः अस्ति तथा सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति; अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।

(III)

1. ‘स्पृशति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् — प्रकाशः।
2. ‘ज्ञातुम् इच्छामि’ इत्यर्थे प्रयुक्तं पदम् — जिज्ञासाम्।

अथवा

1. ‘रम्यस्य प्रदेशस्य’ इत्यत्र विशेष्यपदम् — प्रदेशस्य।
2. क्रियापदम् — पृच्छामि।

प्रश्न 15 — प्रश्ननिर्माणम्

1. कीदृशी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति?
2. स्रोत में रेखाङ्कित ‘वर्षती’ पद को आधार बनाकर प्रश्न होगा—

हंसः कां तु मानसं पलायसे?

1. ज्वलन् मेषः कां प्रविशति?

उत्तरम्— अश्वशालाम्।

1. कामस्य नाशाय कानि वशे करणीयानि?

उत्तरम्— इन्द्रियाणि।

1. राजा कान् आहूय अश्वशतार्थम् अपृच्छत्?

उत्तरम्— वैद्यान्।

प्रश्न 16 — श्लोकान्वयः (अ) अन्वयः श्लोकः— काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे। एकैकपक्षे ग्रथितं मणीनां तथापि काको न तु राजहंसः॥ उत्तरम्— यदि काकस्य गात्रम् काञ्चनस्य, यदि चञ्चुदेशे माणिक्यरत्नम्, एकैकपक्षे मणीनां ग्रथितम्, तथापि सः काकः न तु राजहंसः। अथवा — भावार्थपूर्ति

1. अक्षराणाम्
2. कोमलतया
3. उच्चारणम्
4. पाठकानाम्

प्रश्न 17 — प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थम्

1. सर्वदा — सर्वं ददाति इति।
2. महानसम् — पाकशालाम्।
3. व्रजसि — गच्छसि।
4. सम्मोहः — चञ्चलता।

प्रश्न 18 — कथा-पूर्ति उत्तरम्— पूर्वं देवाधिपतिः राजा अभवत्। सः बाल्यकालात् एव दानशीलः वृद्धोपसेवी च आसीत्। सः नगरस्य समन्ततः दानशालाः अकारयत्। तत्र देशान्तरेभ्यः अपि जनाः आगत्य दानं प्राप्य सन्तुष्टाः अभवन्। याचकानां सङ्ख्या च क्रमशः न्यूनताम् गता। एतत् दृष्ट्वा राजा चिन्तितः अभवत्। सः शरीरस्य अङ्गानि अपि दातुम् उद्यतः अभवत्। एतत् ज्ञात्वा शक्रः तस्य परीक्षणं कर्तुं नेत्रहीनयाचकस्य रूपं धृत्वा तस्य सम्मुखे आगच्छत्। सः च राजा स्वस्य नेत्रम् एकैकशः नेत्रद्वयमपि तस्य कृते अयच्छत्। इन्द्रः प्रीतः भूत्वा तस्मै नेत्रद्वयम् अयच्छत्। येन सः पर्वतानाम् पारम् अपि द्रष्टुं समर्थः स्यात्। तथा कृत्वा शक्रः अन्तर्हितः अभवत्।

संस्कृतम् (सम्प्रेषणात्मकम्)

कक्षा – दशमी | बोर्ड परीक्षा 2027

आदर्श-प्रश्नपत्रम् — प्रश्न 1 से 4

सत्रः 2026–27 | कोड-सङ्ख्या – 119

‘क’ भागः — अपठितावबोधनम् प्रश्नः 1. (10 अङ्काः) अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत— श्रमस्य साहसस्य च योग्यः फलितांशः प्राप्यते। यदा भवान् मनसि लक्षं चिन्तयित्वा धैर्यपूर्वकं निजकार्यं करोति तदा अवश्यमेव साफल्यं प्राप्तुं शक्नोति। अतएव कथ्यते— ‘साहसे एव श्रीः प्रतिष्ठिता।’ जीवने लाभालाभयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः। साहसिनः विद्यार्थीः सदैव कर्मयोगिनः भूत्वा सत्पदम् अलङ्कुर्वन्ति। साहसिनः जनाः सर्वदा सद्मार्गम् अनुसरन्ति। एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति। साहसः एव विपदि अस्माकं कृते उपकारकः भवति। साहसः श्रमः च द्वयोः अपि सामान्यं जन्म अनिवार्यम् अस्ति। केवलं भाग्यम् अनुसृत्य यदि उपविश्यते तर्हि साफल्यम् एकः स्वप्नः इव तिष्ठति। अतः आवश्यकता अस्ति यत् देशस्य भाविनः नागरिकाः छात्राः साहसिनः कर्तव्यनिष्ठाश्च भवेयुः। (अ) एकपदेन उत्तरत — (केवलं प्रश्नत्रयम्) 2 × 1 = 2

1. जीवने कयोः विचारं विना परिश्रमः करणीयः?
2. राष्ट्रोन्नयने के जनाः समर्थाः भवन्ति?
3. साहसे का प्रतिष्ठिता?

(आ) पूर्णवाक्येन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × 2 = 4

1. अधुना का आवश्यकता अस्ति?
2. के सम्यक् पदम् अलङ्कुर्वन्ति?
3. श्रमस्य साहसस्य च कीदृशः फलितांशः प्राप्यते?

(इ) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। 1 × 1 = 1 (ई) यथानिर्देशम् उत्तरत — 3 × 1 = 3

1. ‘एते एव जनाः राष्ट्रोन्नयने समर्थाः भवन्ति।’ अत्र कर्तृपदं किम्?

(क) एते (ख) जनाः (ग) समर्थाः (घ) भवन्ति

1. ‘साहसिनः जनाः सर्वदा सद्मार्गम् अनुसरन्ति।’ अस्मिन् वाक्ये किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?

(क) साहसिनः (ख) जनाः (ग) सद्मार्गम् (घ) अनुसरन्ति

1. ‘जनाः’ इति विशेष्यपदस्य विशेषणपदं किम्?

(क) योग्यः (ख) उपकारकः (ग) साहसिनः (घ) प्रतिष्ठिता

‘ख’ भागः — रचनात्मकं कार्यम् प्रश्नः 2. (5 अङ्काः) भवान् मुकेशः। संस्कृतसम्भाषणशिविरविषये स्वमित्रं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः पदैः पूरयित्वा पत्रं पुनः लिखत। रोहिणी सेक्टर 9, (i) __________ तिथिः: __________ प्रिय मित्र मनोज! सस्नेहम् (ii) __________ । अत्र सर्वगतं कुशलम्। मयि भवान् अपि (iii) __________ स्यात्। गतसप्ताहे अस्माकं विद्यालये संस्कृतसम्भाषणशिबिरम् (iv) __________ आसीत्। दश दिनानि यावत् वयं संस्कृतेन सम्भाषणस्य (v) __________ कृतवन्तः। एकस्याः लघुनाटिकायाः मञ्चनं (vi) __________ अकुर्म। अहं तु विदूषकस्य (vii) __________ कृतवान्। सर्वे जनाः हसित्वा वारं वारं करतलध्वनिम् अकुर्वन्। अहं तु इदानीं सर्वदा संस्कृतेन एव वदामि। मम शिक्षकः अपि (viii) __________ स्नेहयति। त्वमपि प्रयत्नं कुरु। नूनं यशस्वी भविष्यसि। पितरौ (ix) __________ मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु। तव (x) __________, मुकेशः। मञ्जूषा नमस्ते, अभ्यासम्, दीर्घीतः, प्रति, कुशली, अभिनयम्, मयि, आयोजितम्, वयम्, अभिनन्दनम्।

प्रश्नः 3. (5 अङ्काः) (अ) प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत। मञ्जूषा: सर्वोच्चन्यायालयः, मार्गदीपाः, कारयानानि, सभागारः, समर्थः, वृक्षाः, राष्ट्रध्वजः, अधिकारः, न्यायार्थम्, अभियाचनम्, निर्णयः, भारतदेशस्य, जनाः। अथवा (आ) मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन निम्नलिखितं विषयम् अधिकृत्य पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत— “वृक्षाणां महत्त्वम्” मञ्जूषा: प्रकृतेः शोभा, पर्यावरणस्य रक्षकाः, यच्छन्ति, प्राणवायुम्, औषधम्, काष्ठम्, फलानि, पुष्पाणि, मेघवर्षणे, सहायकाः, छायाम्, विहगानाम्, आश्रयस्थलम्।

प्रश्नः 4. (5 अङ्काः) (अ) मञ्जूषायां प्रदत्तैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत। एकदा कोऽपि अहङ्कारी विद्वान् नागरिकः नौकया नदीपारं गच्छति स्म। सः आकाशं पश्यति, नाविकं च पृच्छति— नागरिकः: भो नाविक! नक्षत्रविद्यां जानासि किम्? नाविकः: (i) __________________________________________। नागरिकः: (हसन्) भो मूर्ख! तव जीवनस्य चतुर्थांशः नष्टः। त्वं गणितं पठितवान् किम्? नाविकः: (ii) __________________________________________। नागरिकः: एवं वा? तर्हि तव जीवनस्य अर्धं व्यर्थं जातम्। (वृक्षपङ्क्तीं दृष्ट्वा) किं त्वं वृक्षविज्ञानं जानासि? नाविकः: (iii) __________________________________________। नागरिकः: हा हन्त! तव जीवनस्य त्रिचतुर्थांशः भागः व्यर्थं गतः। नाविकः: (iv) __________________________________________। नागरिकः: भोः! एषा नौका तु दोलायते। अत्र जलमपि प्रविशति। किं करोमि? अहं तु तरणं न जानामि। नाविकः: (v) __________________________________________। मञ्जूषा

1. महोदय! अहं केवलं गणनाम् एव जानामि, न तु सम्पूर्णं गणितम्।
2. अहं कथं वृक्षविज्ञानं जानीयाम्? अहं तु नौकां चालयित्वा स्वोदरं पूरयामि।
3. तरणं न जानाति भवान्? तर्हि नूनं भवतः तु सम्पूर्णमेव जीवनं नष्टम्।
4. पश्यतु पश्यतु, प्रबलः वायुप्रकोपः उत्पन्नः। अहं तु जले कूर्दित्वा तरामि।
5. अहं न जानामि महोदय! परम् अहं प्रतिदिनं तारकाणि दृष्ट्वा नमामि।

अथवा (आ) मञ्जूषायाः सहायतया अधोलिखितां कथां पूरयित्वा पुनः लिखत। एकदा केचन शिष्याः (i) __________ कुर्वन्ति स्म। तदैव एकः गजः महता वेगेन तस्मिन् (ii) __________ आगच्छत्। गजस्य उपरि उपविष्टः (iii) __________ उच्चस्वरेण पुनः पुनः घोषयति स्म— “अपसरन्तु, अपसरन्तु” इति। सर्वे (iv) __________ धावितवन्तः। यथा सर्वेषु वस्तुषु (v) __________ अस्ति तथा गजेऽपि अस्ति इति विचिन्त्य एकः शिष्यः तत्रैव (vi) __________। तावत् काले गजः तं शुण्डेन गृहीत्वा दूरे क्षिप्तवान्। शिष्याः मूर्च्छितं तं गुरुकुलम् अनयन्। (vii) __________ तं गुरुः अपृच्छत्— “वत्स! त्वम् एवं किमर्थमकरोः?” इति। शिष्यः (viii) __________— “गुरुवर! भवतः एव शिक्षितम् यत् वरः सर्वेषु अस्ति, अतः अहं गजेऽपि (ix) __________ मत्वा तत्र अतिष्ठम् इति।” गुरुः उक्तवान्— “वत्स! यथा गजे तथैव हस्तिपकेऽपि ईश्वरः इति त्वया (x) __________ न चिन्तितम् इति।” मञ्जूषा हस्तिपकः, लक्षसंख्यम्, मार्गे, कथम्, अवदत्, भिक्षाटनम्, ईश्वरम्, शिष्याः, ईश्वरः, स्थितवान्।

संस्कृतम् (सम्प्रेषणात्मकम्)

कक्षा – दशमी | बोर्ड परीक्षा 2027

आदर्श-प्रश्नपत्रम् — प्रश्न 5 से 11

सत्रः 2026–27 | कोड-सङ्ख्या – 119

‘ग’ भागः — अनुप्रयुक्तव्याकरणम् (25 अङ्काः) प्रश्नः 5. (4 अङ्काः) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिविच्छेदं वा कुरुत—

1. व्यवतः वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्।
2. पुष्पाणां समृद्धिः सुगन्धिश्च मनोहरः।
3. विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
4. समाः द्वादश पर्जन्यः तत्राष्टं नाभिवर्षति।

अथवा अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं सन्धिविच्छेदं वा कुरुत—

1. स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।
2. अग्निरिव दहति माम् अयं शोकः।
3. स विवेकः इति ईरितः।
4. काकादन्यः को भवितुमर्हति?

प्रश्नः 6. (4 अङ्काः) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समस्तपदं विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत—

1. ‘यथोचितं क्रियताम्’ इति राजादेशं श्रुत्वा सर्वे कपयः अचिन्तयन्।

(क) अनतिक्रम्य यथा (ख) उचितेन सह (ग) उचितम् अनतिक्रम्य (घ) उचितस्य योग्यः

1. लोके चक्षुर्दानं दुष्करमेव।

(क) चक्षुषः दानम् (ख) चक्षुषे दानम् (ग) चक्षुषा दानम् (घ) चक्षुषि दानम्

1. प्रच्छन्नभाग्यः अनासक्ता भार्यापर्यङ्के आसक्तः आसीत्।

(क) नासक्ता (ख) अनासक्ता (ग) सासक्ता (घ) अशक्ता

1. ततः प्रविशतः व्यासश्च नारदश्च।

(क) व्यासश्चनारदाः (ख) व्यासनारदाः (ग) नारदाव्यासौ (घ) व्यासनारदौ

प्रश्नः 7. (4 अङ्काः) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत—

1. ‘ईटा’ हि यस्यास्ति पुरी प्रधाना।

(क) प्रधान + तव्यत् (ख) प्रधान + टाप् (ग) प्रधान + ङीप् (घ) प्रधान + ठक्

1. विद्वांसः एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।

(क) चक्षुष् + मतुप् (ख) चक्षुस् + मतुप् (ग) चक्षुस् + मन् (घ) चक्षुः + मतुप्

1. राजा दानशील दानशीलताम् आकाङ्क्षन् जनाः तत्र आगताः।

(क) दानशील + तल् (ख) दानशील + ता (ग) दानशील + तम् (घ) दानशील + तल् + आम्

1. अरुणाचले अनेकानि दर्शनीयानि स्थानानि सन्ति।

(क) दृश् + टाप् (ख) दृश् + तल् (ग) दृश् + अनीयर् (घ) दृश् + मतुप्

प्रश्नः 8. (3 अङ्काः) (अ) वाक्यानुसारं मञ्जूषायाः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत— राकेशः — प्रातःकाले (i) __________ किं करोति? राघवः — प्रातःकाले मया पाठः स्मर्यते। राकेशः — किं भवान् भ्रमणाय न गच्छति? राघवः — अहम् अस्वस्थः अस्मि, अतः (ii) __________ भ्रमणाय न गम्यते। राकेशः — किं भवान् नित्यं व्यायामम् अपि करोति? राघवः — आम्! मया नित्यं व्यायामः (iii) __________। मञ्जूषा क्रियते, मया, भवान्। अथवा वाक्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा वाक्यानि पुनः लिखत—

1. अहं तुभ्यं गदां शक्तिं च (दा) __________।
2. __________ (अस्मद्) शीते जले तिष्ठामि।
3. अहम् __________ (आचार्य) पृच्छामि।

मञ्जूषा: क्रियते, मया, भवान्।

प्रश्नः 9. (3 अङ्काः) कालबोधकशब्दैः अधोलिखितां दिनचर्यां पूरयत—

1. वैदिकः मध्याह्ने __________ (12:30) वादने पुस्तकालयं गच्छति।
2. पृषा रात्रौ __________ (8:45) वादनपर्यन्तं गृहपाठं लिखति।
3. अहं प्रातः __________ (5:15) वादने धावामि।

प्रश्नः 10. (4 अङ्काः) मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत—

1. मेषः __________ पश्यति तत् खादति।
2. अग्निः __________ दहति माम् अयं शोकः।
3. शक्रः अवदत्— ‘शतयोजनपर्यन्तं शैलानां पारं च द्रष्टुं समर्थः भव __________।’
4. केचित् दग्धाः, केचिदर्धदग्धाः केचन __________ पञ्चत्वं गताः।

मञ्जूषा इति, यत्, च, इव।

प्रश्नः 11. (3 अङ्काः) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित-अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत—

1. मनः दुर्निग्रहः चलं भवति।

(क) दुर्निग्रहम् (ख) दुर्निग्रहाः (ग) दुर्निग्रहो (घ) दुर्निग्रहा

1. पिता पुत्राय महत् विद्याधनं यच्छतः।

(क) यच्छतः (ख) यच्छामि (ग) यच्छसि (घ) यच्छति

1. वत्स! त्वं किमर्थम् इदं दिव्यं चक्रं वाञ्छति?

(क) वाञ्छामः (ख) वाञ्छामि (ग) वाञ्छसि (घ) वाञ्छन्ति संस्कृतम् (सम्प्रेषणात्मकम्)

कक्षा – दशमी | बोर्ड परीक्षा 2027

आदर्श-प्रश्नपत्रम् — प्रश्न 12 से 18

शैक्षणिक सत्रः 2026–27 | कोड-सङ्ख्या – 119

‘घ’ भागः — पठितावबोधनम् पूर्णाङ्काः – 30 प्रश्नः 12. गद्यांशाधारितप्रश्नाः (5 अङ्काः) अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत— अथ व्रजन्तौ तौ गर्तसङ्कुले मार्गे क्रीडतः कांश्चित् बालकान् प्रेक्ष्य अवदताम्— भो भो बालकाः! कथमत्र नतोन्नते विषमे मार्गे क्रीडथ? यदि कश्चित् गर्ते पतेत् तर्हि स विकलाङ्गो भूत्वा चिरं क्लेशम् अनुभवेत्। तच्छ्रुत्वा तेषु कश्चित् उद्भटः बालकः उवाच— अयि भो! यद्येवं तर्हि कथं भवन्तौ सुपथं परित्यज्य अनेन कुपथेन गन्तुं प्रवृत्तौ? अपि इदं श्रेयस्करम्? अनेन वचसा प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः अचिन्तयत्— ‘किम् इदं वचनं विशेषेण माम् एव लक्षीकरोति? अहो! कुमागर्म् आश्रितस्य मम कीदृशी इयं क्लेशपरम्परा। गुरूपदेशेन इव अनेन बालवचसा मम चक्षुषी समुन्मीलिते। अद्य आरभ्य पापपथं त्यजामि’ इति विचिन्त्य मित्रं दुष्टबुद्धिम् अवदत्— “सखे! यदि मां मित्रस्थाने परिगणयसि, तर्हि साधुजनगर्हितम् इमं पन्थानं त्यजतु भवान्।” दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्। प्रच्छन्नभाग्यः तु समुपजातविवेकः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। I. एकपदेन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × ½ = 1

1. प्रतिहतान्तःकरणः कः आसीत्?
2. समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः कुत्र प्रतिनिवृत्तः?
3. कीदृशः बालकः उवाच?

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × 1 = 2

1. समुपजातविवेकः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अकरोत्?
2. अथ व्रजन्तौ तौ मार्गे क्रीडतः बालकान् दृष्ट्वा किम् अवदताम्?
3. प्रतिहतान्तःकरणः प्रच्छन्नभाग्यः किम् अचिन्तयत्?

III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत — 2 × 1 = 2

1. ‘अद्य आरभ्य पापपथं त्यजामि।’ अत्र किं क्रियापदम् अस्ति?
2. ‘दुष्टबुद्धिः तु तस्य सद्वचनानि तिरस्कृत्य ग्रामाभिमुखं प्राचलत्।’ अत्र कर्तृपदं किम्?

अथवा (आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत —

1. ‘दुर्वचनानि’ इत्यस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
2. ‘उद्भटः’ इत्यस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।

प्रश्नः 13. पद्यांशाधारितप्रश्नाः (5 अङ्काः) अधोलिखितं पद्यं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत— श्लोकः 1 शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥ श्लोकः 2 विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः। अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते॥ I. एकपदेन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × ½ = 1

1. नरः कीदृशं वेगं सोढुं शक्नोति?
2. सुखी नरः कस्मात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति?
3. के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × 1 = 2

1. कीदृशः नरः सुखी भवति?
2. के चक्षुर्नामनी मते?
3. विद्वांसः कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?

III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत — 2 × 1 = 2

1. ‘शक्नोति इह एव यः सोढुम्।’ अत्र क्रियापदं किम्?
2. ‘मूर्खाः’ इत्यस्य किं विलोमपदं पद्ये प्रयुक्तम्?

अथवा (आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत —

1. ‘दुःखी’ शब्दस्य कः विलोमः प्रयुक्तः?
2. ‘मुखे’ इत्यस्य पर्यायपदं लिखत।

प्रश्नः 14. नाट्यांशाधारितप्रश्नाः (5 अङ्काः) अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत— (सभागारः। मञ्चे विद्यालयस्य प्रधानाचार्यः, प्रदेशस्य पर्यटनाधिकारी केचित् अध्यापकाः च उपविष्टाः सन्ति।) पर्यटनाधिकारी— (ध्वनिविस्तारकयन्त्रस्य समीपम् आगत्य) प्रियच्छात्राः! अभिनन्दनं भवताम् अस्मिन् प्रदेशे। प्रसीदामि यत् भवन्तः अस्य रम्यस्य प्रदेशस्य विषये ज्ञातुम् अति उत्सुकाः। एतदर्थं स्थलानां दर्शनाय प्रबन्धः अपि वर्तते, परन्तु सम्प्रति प्रश्नोत्तरमाध्यमेन भवतां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छामि। प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि। अस्य प्रदेशस्य नाम ‘अरुणाचलः’ कथं जातम्? अनुमीयताम्। हिमांशुः— अहं चिन्तयामि यत् ‘अरुणः’ तु सूर्यस्य पर्यायः। अस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं प्रदेशं स्पृशति। अतः अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः। I. एकपदेन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × ½ = 1

1. अरुणः कस्य पर्यायः?
2. प्रधानाचार्यः कुत्र उपविष्टः आसीत्?
3. सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमं कं प्रदेशं स्पृशति?

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत — (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2 × 1 = 2

1. पर्यटनाधिकारी किमर्थं प्रसीदति?
2. पर्यटनाधिकारी केन छात्राणां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छति?
3. हिमांशुः किम् उत्तरं यच्छति?

III. (अ) निर्देशानुसारम् उत्तरत — 2 × 1 = 2

1. ‘स्पृशति’ इति क्रियापदस्य किं कर्तृपदम्?
2. ‘ज्ञातुम् इच्छामि’ इत्यर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?

अथवा (आ) निर्देशानुसारम् उत्तरत —

1. ‘रम्यस्य प्रदेशस्य’ इत्यनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
2. ‘प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि।’ अत्र क्रियापदं किम्?

प्रश्नः 15. प्रश्ननिर्माणम् (5 अङ्काः) रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—

1. मधुरभाषिणी वाणी पुरुषं प्रह्लादयति।
2. हंसः वर्षर्तौ मानसं पलायसे।
3. ज्वलन्मेषः अश्वशालां प्रविशति।
4. कामस्य नाशाय इन्द्रियाणि वशे करणीयानि।
5. राजा वैद्यान् आहूय अश्वरक्षार्थम् अपृच्छत्।

5 × 1 = 5

प्रश्नः 16. अन्वयः / भावार्थः (2 अङ्कौ) (अ) मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत— श्लोकः— काकस्य गात्रं यदि काञ्चनस्य माणिक्यरत्नं यदि चञ्चुदेशे। एकैकपक्षे ग्रथितं मणीनां तथापि काको न तु राजहंसः॥ अन्वयः— यदि काकस्य (i) __________ काञ्चनस्य, यदि चञ्चुदेशे (ii) __________, एकैकपक्षे मणीनाम् (iii) __________ तथापि (सः) काकः (एव) न तु (iv) __________। मञ्जूषा— ग्रथितम्, गात्रम्, राजहंसः, माणिक्यरत्नम्। 4 × ½ = 2 अथवा (आ) मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत— श्लोकः— माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः। धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः॥ भावार्थः— (i) __________ वर्णोच्चारणम्, (ii) __________ स्पष्टतया उच्चारणं, पदानां पृथक्तया (iii) __________, धैर्यम्, स्वरलयादिप्रदर्शने (आत्मविश्वासः) एते षट् श्रेष्ठानां (iv) __________ गुणाः सन्ति। मञ्जूषा— पाठकानाम्, अक्षराणाम्, कोमलतया, उच्चारणम्। 4 × ½ = 2

प्रश्नः 17. प्रसङ्गानुकूलार्थचयनम् (4 अङ्काः) अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत—

1. सर्वदा सर्वदाऽस्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात्।

(क) सर्वं वदति इति (ख) सर्वाधिका (ग) सर्वं ददाति इति (घ) यदा-कदा

1. मेषः महानसं प्रविश्य यत् पश्यति तत् भक्षयति।

(क) हयशालाम् (ख) मन्दिरम् (ग) यज्ञशालाम् (घ) पाकशालाम्

1. आपत्काले सरांसि त्यक्त्वा दूरं व्रजसि।

(क) वदसि (ख) गच्छसि (ग) भजसि (घ) नमसि

1. क्रोधाद्भवति सम्मोहः।

(क) उद्विग्नता (ख) निर्धनता (ग) एकाग्रता (घ) चञ्चलता 4 × 1 = 4

प्रश्नः 18. कथापूर्तिः (4 अङ्काः) मञ्जूषायाः पदसहायतया रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितकथाम् उत्तरपुस्तिकायां लिखत— पूर्वं बोधिसत्त्वः (i) __________ राजा अभवत्। सः बाल्यकालात् एव दानशीलः वृद्धोपसेवी च आसीत्। सः नगरस्य समन्ततः दानशालाः अकारयत्। तत्र देशान्तरेभ्यः अपि (ii) __________ आगत्य दानं प्राप्य सन्तुष्टाः अभवन्। याचकानां सङ्ख्या च क्रमशः (iii) __________ गता। एतत् दृष्ट्वा राजा चिन्तितः अभवत्। सः शरीरस्य (iv) __________ अपि दातुम् उद्यतः अभवत्। एतत् ज्ञात्वा (v) __________ शक्रः तस्य परीक्षणं कर्तुं (vi) __________ रूपं धृत्वा तस्य सम्मुखे आगच्छत्। सः च राजा स्वस्य नेत्रम् एकैकशः नेत्रद्वयमपि तस्य कृते अयच्छत्। इन्द्रः प्रीतः भूत्वा तस्मै (vii) __________ अयच्छत्। येन सः (viii) __________ पारम् अपि द्रष्टुं समर्थः स्यात्। तथा कृत्वा शक्रः अन्तर्हितः अभवत्। मञ्जूषा देवाधिपतिः, न्यूनताम्, अङ्गानि, पर्वतानाम्, शिवीनाम्, जनाः, नेत्रहीनयाचकस्य, नेत्रद्वयम्। 8 × ½ = 4