जीवनस्य सार्थकता

जीवनस्य सार्थकता

मानवजीवनं परमात्मनः अमूल्यं वरदानम् अस्ति। अस्य जीवनस्य उद्देश्यं केवलं भोजनं, निद्रा, धनार्जनं वा नास्ति, अपितु आत्मविकासः, सदाचारः, परोपकारः, समाजस्य कल्याणं च अस्ति। यः स्वजीवनस्य यथार्थम् अवगच्छति, स एव जीवनस्य सार्थकतां प्राप्नोति।

जीवनस्य सार्थकता धनसम्पत्त्या न मीयते, किन्तु उत्तमैः गुणैः, सत्कर्मभिः, विनयेन, करुणया, सत्येन, प्रेम्णा च मीयते। यः मनुष्यः स्वकर्तव्यं निष्ठया करोति, स सर्वेषां कृते आदर्शः भवति। कर्मण्येव अधिकारः अस्ति; अतः प्रत्येकः जनः स्वकर्तव्यपालने तत्परः भवेत्।

भारतीयसंस्कृतौ जीवनस्य परमलक्ष्यं धर्मपालनम्, आत्मज्ञानम्, मोक्षप्राप्तिः च इति कथ्यते। उपनिषदः, भगवद्गीता, रामायणम्, महाभारतम् इत्यादयः ग्रन्थाः अस्मान् सत्यस्य, अहिंसायाः, सेवायाः, संयमस्य च मार्गं दर्शयन्ति। तेषां शिक्षाः अद्यापि सर्वेषां कृते प्रेरणास्रोतः सन्ति।

जीवनं सुखदुःखयोः मिश्रणम् अस्ति। विपत्तिषु धैर्यं, सफलतायां विनयः, असफलतायां पुनः प्रयासः, सर्वेषु प्राणिषु दयाभावः च जीवनस्य वास्तविकं सौन्दर्यम् अस्ति। कठिनपरिस्थितिषु अपि यः धैर्यं न जहाति, स एव अन्ततः सफलः भवति।

परोपकारः जीवनस्य महान् धर्मः। यः अन्येषां दुःखं स्वदुःखमिव मन्यते, स एव सच्चरित्रः मानवः। समाजसेवा, पर्यावरणरक्षणम्, निर्धनसहायता, शिक्षाप्रचारः, वृक्षारोपणम् इत्यादीनि कार्याणि जीवनं सार्थकं कुर्वन्ति।

विद्या मनुष्यस्य श्रेष्ठं भूषणम् अस्ति। विद्या केवलं परीक्षायाः उत्तीर्णतायै न, अपितु उत्तमचरित्रनिर्माणाय, विवेकविकासाय, समाजहिताय च आवश्यकम् अस्ति। विद्यासम्पन्नः विनयी च जनः सर्वत्र सम्मानं लभते।

अद्यतनयुगे विज्ञानस्य, प्रौद्योगिक्याः च महत्त्वं वर्धते; तथापि नैतिकमूल्यानि विना विकासः अपूर्णः भवति। अतः आधुनिकजीवने अपि सत्यं, अनुशासनम्, सेवा, सहिष्णुता, पर्यावरणसंरक्षणं च सर्वदा पालननीयम्।

अन्ते वयं वदामः यत् जीवनस्य सार्थकता स्वार्थे न, अपितु परहिते, सदाचारे, आत्मविकासे, राष्ट्रसेवायां, ईश्वरभक्तौ च निहिता अस्ति। यः मानवः सत्यं वदति, धर्मं चरति, सर्वेषु प्रेम करोति, समाजस्य हिताय कार्यं करोति च, तस्य जीवनमेव वास्तवतः सार्थकं भवति।

उपसंहारः

"सत्यं, सेवा, सदाचारः, करुणा, परोपकारः च जीवनस्य वास्तविकाः आधाराः सन्ति। एतेषां पालनमेव मानवजीवनस्य सार्थकताम् आवहति।"

प्रेरणादायकः श्लोकः

परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः, परोपकाराय वहन्ति नद्यः। परोपकाराय दुहन्ति गावः, परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥

भावार्थः: वृक्षाः, नद्यः, गावः इव अस्माकमपि जीवनं परोपकाराय एव भवेत्। एष एव जीवनस्य वास्तविकः अर्थः तथा सार्थकता।