कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य एवं भाववाच्य में क्रिया-परिवर्तन कक्षा : 9–10
संस्कृत व्याकरण में वाच्य-परिवर्तन का विशेष महत्त्व है। कर्तृवाच्य के वाक्यों को कर्मवाच्य अथवा भाववाच्य में परिवर्तित करते समय क्रिया के रूप में परिवर्तन होता है। विद्यार्थियों की सुविधा के लिए प्रमुख धातुओं के क्रियारूप यहाँ दिए जा रहे हैं।
By SanskritLearn
📚 कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य — प्रमुख धातु एवं क्रियारूप १. प्रथम समूह कर्तृवाच्य--- कर्मवाच्य, पठति- पठ्यते, लिखति- लिख्यते, खादति- खाद्यते, गच्छति- गम्यते, त्यजति- त्यज्यते, पृच्छति- पृच्छ्यते, २. द्वितीय समूह कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य, पिबति- पीयते, ददाति- दीयते, नयति- नीयते, करोति- क्रियते, शृणोति- श्रूयते, गायति- गीयते, ३. तृतीय समूह, कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य, जानाति- ज्ञायते, स्मरति- स्मर्यते, वदति/वक्ति --उद्यते/उच्यते, क्षिपति- क्षिप्यते, प्राप्नोति- प्राप्यते, प्रणमति- प्रणम्यते, ४. चतुर्थ समूह कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य, आरोहति -आरुह्यते, पश्यति- दृश्यते, परीक्षते -परीक्ष्यते, सेवते- सेव्यते, वन्दते -वन्द्यते, क्रीडति- क्रीड्यते, ५. पञ्चम समूह कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य, प्रक्षालयति -प्रक्षाल्यते, चिन्तयति- चिन्त्यते, पालयति- पाल्यते, सूचयति- सूच्यते, पूजयति- पूज्यते, बोधयति- बोध्यते, ६. षष्ठ समूह कर्तृवाच्य- कर्मवाच्य, गणयति-- गण्यते, रचयति- रच्यते, ताडयति- ताड्यते, कथयति- कथ्यते, पाठयति -पाठ्यते, पूजयति- पूज्यते, ✨ विशेष टिप्पणी
कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य में कर्ता सामान्यतः तृतीया विभक्ति में तथा कर्म प्रथमा विभक्ति में प्रयुक्त होता है।
उदाहरण— रामः पुस्तकं पठति। → रामेण पुस्तकं पठ्यते।