Skip to content
All articles
· 2 min read

किम् शब्दरूप एवं प्रश्न निर्माण | संस्कृत Class 10

By SanskritLearn

किम् शब्दरूप तथा प्रश्न निर्माण (CBSE Class 10)

संस्कृत में किम् एक प्रश्नवाचक सर्वनाम है। इसका प्रयोग प्रश्न पूछने के लिए किया जाता है। हिन्दी में इसका अर्थ — क्या, कौन, कौन-सा होता है।

---

1. किम् शब्दरूप (पुंल्लिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकःकौके
द्वितीयाकम्कौकान्
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पंचमीकस्मात्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकेषाम्
सप्तमीकस्मिन्कयोःकेषु

---

2. किम् शब्दरूप (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकेकाः
द्वितीयाकाम्केकाः
तृतीयाकयाकाभ्याम्काभिः
चतुर्थीकस्यैकाभ्याम्काभ्यः
पंचमीकस्याःकाभ्याम्काभ्यः
षष्ठीकस्याःकयोःकासाम्
सप्तमीकस्याम्कयोःकासु

---

3. किम् शब्दरूप (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिम्केकानि
द्वितीयाकिम्केकानि
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पंचमीकस्मात्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकेषाम्
सप्तमीकस्मिन्कयोःकेषु

---

प्रश्न निर्माण कैसे करें?

संस्कृत में प्रश्न बनाने के लिए वाक्य के उत्तर वाले भाग के अनुसार किम् शब्द का उचित रूप लिया जाता है।

उदाहरण 1 (पुंल्लिङ्ग)

रामः विद्यालयं गच्छति। उत्तर → रामः

प्रश्न → कः विद्यालयं गच्छति?

(यहाँ "रामः" पुंल्लिङ्ग है, इसलिए "कः" प्रयोग हुआ।)

---

उदाहरण 2 (स्त्रीलिङ्ग)

सीता पुस्तकं पठति। उत्तर → सीता

प्रश्न → का पुस्तकं पठति?

(यहाँ "सीता" स्त्रीलिङ्ग है, इसलिए "का" प्रयोग हुआ।)

---

उदाहरण 3 (नपुंसकलिङ्ग)

फलम् मधुरम् अस्ति। उत्तर → फलम्

प्रश्न → किम् मधुरम् अस्ति?

(यहाँ "फलम्" नपुंसकलिङ्ग है, इसलिए "किम्" प्रयोग हुआ।)

---

अन्य उदाहरण

  • रामः केन लिखति? → रामः लेखन्या लिखति।
  • छात्रः कस्मै पुस्तकं ददाति? → मित्राय।
  • सा कस्य पुस्तकं पठति? → गुरोः।
  • बालकः कस्मिन् क्रीडति? → उद्याने।                                                                                              शीतलम जलम् वहति।−कीदृशम्        

---

स्मरणीय नियम                                कुत्र=कहाँ ,कदा=कब,कति=कितना ,किमर्थम्=किसलिए,कीदृश:=कैसा,कीदृशी=कैसी,कीदृशम्=कैसा [नपुंसक लिंंग],

  • पुंल्लिङ्ग के लिए → कः
  • स्त्रीलिङ्ग के लिए → का
  • नपुंसकलिङ्ग के लिए → किम्

इसी प्रकार विभक्ति बदलने पर किम् के रूप भी बदलते हैं।