पुरुषार्थः

पुरुषार्थः मनुष्यजीवनस्य सफलतायाः मूलमन्त्रः अस्ति। केवलं भाग्येन न, अपितु सततपरिश्रमेण, दृढसंकल्पेन, सत्यनिष्ठया च मनुष्यः जीवने उन्नतिं प्राप्नोति। अतः पुरुषार्थः जीवनस्य वास्तविकः आधारः उच्यते।

पुरुषार्थः केवलं परिश्रमस्य नाम नास्ति। सः सत्यस्य, कर्तव्यपालनस्य, आत्मसंयमस्य, अनुशासनस्य, धैर्यस्य, निःस्वार्थसेवायाः च समन्वयः अस्ति। पुरुषार्थी जनः कदापि कठिनपरिस्थितिषु निराशः न भवति, प्रत्युत उत्साहेन स्वकार्यं निरन्तरं करोति।

प्रकृतिः अपि अस्मान् पुरुषार्थस्य शिक्षां ददाति। सूर्यः प्रतिदिनं समये उदेति। नदी निरन्तरं प्रवहति। वृक्षाः परोपकाराय फलानि, पुष्पाणि, छायां च प्रयच्छन्ति। एते सर्वे कर्मयोगस्य तथा पुरुषार्थस्य उत्तमाः आदर्शाः सन्ति।

विद्यार्थिनां जीवने पुरुषार्थस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। नियमिताध्ययनम्, समयपालनम्, गुरूणां सम्मानः, स्वानुशासनम्, सतताभ्यासः च सफलतायाः प्रमुखानि साधनानि सन्ति। आलस्यं, प्रमादः, असंयमः च उन्नतेः बाधकाः भवन्ति।

अस्माकं महापुरुषाः अपि पुरुषार्थेन एव यशः प्राप्तवन्तः। ते स्वजीवने परिश्रमं, सदाचारं, सेवाभावं च अपनयन् समाजस्य मार्गदर्शकाः अभवन्। तेषां जीवनं अस्मभ्यं प्रेरणां ददाति यत् दृढसंकल्पः अथकपरिश्रमश्च सर्वाणि लक्ष्याणि साधयितुं शक्नुतः।

उपसंहारः

अतः प्रत्येकेन मनुष्येण सत्यं, कर्तव्यं, परिश्रमं, अनुशासनं च जीवनस्य आधाररूपेण स्वीकर्तव्यम्। पुरुषार्थयुक्तः मनुष्यः एव स्वजीवनं, समाजं, राष्ट्रं च उन्नतिं नयति। पुरुषार्थः एव सफलजीवनस्य वास्तविकं रहस्यम् अस्ति।

सुभाषितम्—

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥