नवमः पाठः — कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः[प्रश्नोत्तरम्]

संस्कृतम् — शारदा (Sharada)

कक्षा — नवमी (Class 9)

नवमः पाठः — कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः

पुस्तकम् — शारदा (NCERT) विषयः — संस्कृतम् पाठस्य विधा — रूपकम् (नाटकम्) अभ्यासः — अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

---

पाठस्य मुख्यः श्लोकः

भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥

हिन्दी अर्थ—** हम दूसरों के द्वारा भिक्षा प्रदान किए जाने से बहुत समय तक उपकृत हुए हैं। अतः किए गए उपकार का प्रत्युपकार होना चाहिए। यही सनातन धर्म है।

---

अभ्यासः — प्रश्नोत्तराणि

1\. अधः प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत।

(क) भीमस्य जननी का?**

उत्तरम्— कुन्ती।

(ख) कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति?**

उत्तरम्— युधिष्ठिरः।

(ग) पाण्डवानाम् उपकर्ता कः?**

उत्तरम्— प्रतिवेशी ब्राह्मणः।

(घ) कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते?**

उत्तरम्— भीमम्।

(ङ) पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म?**

उत्तरम्— एकचक्रनगरे।

(च) भरतवंशप्रदीपः कः?**

उत्तरम्— भीमः।

(छ) कः भृशं परिदेवयते?**

उत्तरम्— ब्राह्मणः।

---

2\. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।

(क) भैक्षप्रदानेन इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः?**

उत्तरम्— कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकरणमेव सनातनः धर्मः अस्ति।

(ख) बकनामा दैत्यः कुत्र वसति?**

उत्तरम्— बकनामा दैत्यः एकचक्रस्य पुरस्य अदूरवर्तिनि पर्वते वसति।

(ग) कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती?**

उत्तरम्— कुन्ती स्वपुत्रेषु एकं पुत्रं बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यामि इति प्रतिश्रुतवती।

(घ) भीमस्य अग्रजः कः?**

उत्तरम्— भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः अस्ति।

(ङ) का प्रत्यादेशं न अर्हति?**

उत्तरम्— मातुः आज्ञा प्रत्यादेशं न अर्हति।

(च) पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति?**

उत्तरम्— पौराः पर्यायक्रमेण बकासुराय बलिम् आहरन्ति।

(छ) क्षत्रियाणां धर्मः कः?**

उत्तरम्— नररक्षणमेव क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति।

---

3\. अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत।

---

4\. रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत।

यथा— न चैतावत्।**

च + एतावत् — वृद्धिसन्धिः।

(क) सम्यगनुष्ठितम्।**

उत्तरम्— सम्यक् + अनुष्ठितम् — व्यञ्जनसन्धिः।

(ख) पुरस्यादूरवर्तिनि।**

उत्तरम्— पुरस्य + अदूरवर्तिनि — दीर्घसन्धिः।

(ग) दुरात्मनो वृत्तम्।**

उत्तरम्— दुरात्मनः + वृत्तम् — विसर्गसन्धिः।

(घ) मानुषोऽपि।**

उत्तरम्— मानुषः + अपि — विसर्गसन्धिः (उत्व एवं पूर्वरूप)।

(ङ) नास्त्यत्र।**

उत्तरम्— न + अस्ति + अत्र — दीर्घसन्धिः तथा यण्सन्धिः।

(च) यदुचितं तदनुष्ठितम्।**

उत्तरम्—

• यत् + उचितम् — व्यञ्जनसन्धिः।
• तत् + अनुष्ठितम् — व्यञ्जनसन्धिः।

(छ) खल्वेकपुत्रः।**

उत्तरम्— खलु + एकपुत्रः — यण्सन्धिः।

(ज) कथं नु।**

उत्तरम्— कथम् + नु — व्यञ्जनसन्धिः।

झ) धर्मसङ्ग्रहोऽत्र।**

उत्तरम्— धर्मसङ्ग्रहः + अत्र — विसर्गसन्धिः (पूर्वरूप)।

---

5\. पर्यायवाचिपदानां मेलनं कुरुत।

उत्तरक्रमः—

(क)—5, (ख)—1, (ग)—4, (घ)—2, (ङ)—3।

---

6\. अधोलिखितानां पदानां विपरीतार्थकशब्दान् लिखत।

---

7\. मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत।

मञ्जूषा—

क्षत्रियाणी, शकटपूरम्, प्रतिवेशी, खरदंष्ट्रः, जठरस्थः, कौन्तेयः, पीवरौ।

यथा— पीवरौ बाहू।

(क) शकटपूरम् मृष्टान्नम्।

(ख) प्रतिवेशी ब्राह्मणः।

(ग) खरदंष्ट्रः मृगाधिपः।

(घ) कौन्तेयः भीमः।

(ङ) क्षत्रियाणी कुन्ती।

(च) जठरस्थः हुताशनः।

---

8\. समस्तपदानि लिखत।

यथा—** मृष्टम् अन्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयम्।

उत्तरम्— मृष्टान्नम्।

(क) वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे।**

उत्तरम्— भुजबलम्।

(ख) भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः।**

उत्तरम्— धर्मसङ्ग्रहः।

(ग) नहि मातुः आज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।**

उत्तरम्— मातुराज्ञा।

(घ) धनुः धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि।**

उत्तरम्— धनुर्धरः।

(ङ) नहि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते।**

उत्तरम्— मृगाधिपः।

(च) अस्य पुरस्य न दूरे वर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।**

उत्तरम्— पुरस्यादूरवर्ती।

---

9\. अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह मेलनं कुरुत।

उत्तरक्रमः—

(क)—4, (ख)—6, (ग)—2, (घ)—5, (ङ)—1, (च)—3।

---

10\. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।

यथा—

भवत्या प्रतिश्रुतम्।

उत्तरम्— भवती प्रतिश्रुतवती।

(क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्।

उत्तरम्— क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती।

(ख) भवत्या सज्जीक्रियताम्।

उत्तरम्— भवती सज्जीकरोतु।

(ग) भवत्या उपक्षिप्तम्।

उत्तरम्— भवती उपक्षिप्तवती।

(घ) त्वया सङ्कल्पितम्।

उत्तरम्— त्वं सङ्कल्पितवान् / सङ्कल्पितवती।

(ङ) भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः।

उत्तरम्— भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्यतु।

(च) पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः।

उत्तरम्— पौरजनाः मानुषं प्रेषयन्तु।

---

महत्वपूर्ण शब्दार्थाः

---

पाठ की शिक्षा

परोपकारः पुण्याय, पापाय परपीडनम्।

अर्थात् दूसरों का उपकार करना पुण्य है और दूसरों को कष्ट पहुँचाना पाप है।

मनुष्य को सदैव दूसरों के उपकार का स्मरण रखना चाहिए तथा अवसर मिलने पर उनका प्रत्युपकार करना चाहिए। यही सनातन धर्म है।

---