कक्षा 9 संस्कृत सप्तमः पाठः — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् | प्रश्न 1 गद्यांशाधारित प्रश्नोत्तर

कक्षा 9 संस्कृत — शारदा सप्तमः पाठः — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् प्रश्न 1 — गद्यांशाधारित प्रश्नोत्तर निर्देशः — अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। गद्यांशः कस्मिंश्चिद् ग्रामे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिः च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। अथ कदाचित् पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावन्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयेण धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति। अथाप्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेयाय पापबुद्धिः— “भो मित्र! यदा भवान् वृद्धो भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया यत् कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति? भवता अन्यः देशः न दृष्टः। एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे का कथा वदिष्यति?” उक्तमेव— देशान्तरेषु बहुविधभाषावेदी येन न ज्ञाताः। भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥ एकमेव विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्मानोति मानवः सम्यक्। यावद् प्रजति न भूमौ देशादेशान्तरं हृष्टः॥ (I) एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (i) मित्रयोः नाम किम् आसीत्? उत्तरम् — धर्मबुद्धिः पापबुद्धिः च। (ii) कः अन्यदेशं गन्तुम् इच्छति? उत्तरम् — पापबुद्धिः। (iii) कः दरिद्रतया पीडितः आसीत्? उत्तरम् — पापबुद्धिः। (II) पूर्णवाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (i) कस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्? उत्तरम् — यः देशान्तरेषु बहुविधभाषां न जानाति, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्। (ii) जनाः विद्यां वित्तं शिल्पं कथं प्राप्नुवन्ति? उत्तरम् — जनाः स्वभूमिम् त्यक्त्वा देशदेशान्तरं गत्वा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नुवन्ति। (iii) प्रहृष्टमना धर्मबुद्धिः किं कथयति? उत्तरम् — धर्मबुद्धिः कथयति— “अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः।” (III) भाषिककार्यम् (केवलं प्रश्नद्वयम्) (i) “सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।” अत्र क्रियापदं किम् अस्ति? उत्तरम् — गच्छावः। (ii) ‘प्रभूतं धनम्’ अत्र विशेष्यपदं किम् अस्ति? उत्तरम् — धनम्। (iii) ‘प्रसन्नमनाः’ शब्दस्य पर्यायपदम् अस्मिन् अनुच्छेदे किम् अस्ति? उत्तरम् —प्रहृष्टमना: