उपपद-विभक्तिः (Upapada Vibhakti) विषयः — संस्कृत व्याकरणम् उपविषयः — विभक्ति-प्रयोगः उपयोगिता — कक्षा 8, 9 तथा CBSE परीक्षा

उपपद-विभक्तिः (Upapada Vibhakti) विषयः — संस्कृत व्याकरणम् उपविषयः — विभक्ति-प्रयोगः उपयोगिता — कक्षा 8, 9 तथा CBSE परीक्षा

1. उपपद-विभक्ति का परिचय

संस्कृत भाषा में कुछ ऐसे शब्द होते हैं जिनके साथ विशेष विभक्ति का प्रयोग किया जाता है। उन शब्दों के प्रभाव से संज्ञा अथवा सर्वनाम पद में जो विभक्ति आती है, उसे उपपद-विभक्ति कहते हैं।

उदाहरणम्—

1. रामाय नमः। — राम को नमस्कार।
2. मित्रेण सह गच्छामि। — मित्र के साथ जाता हूँ।
3. ग्रामस्य समीपे विद्यालयः अस्ति। — गाँव के पास विद्यालय है।
4. ईश्वरं प्रति भक्तिः अस्ति। — ईश्वर के प्रति भक्ति है।
5. उपपद-विभक्ति के प्रमुख प्रयोग

विभक्ति प्रमुख उपपद उदाहरण द्वितीया प्रति, धिक्, उभयतः, विना, परितः रामं प्रति तृतीया सह, साकम्, सार्धम्, अलम् मित्रेण सह चतुर्थी नमः, स्वस्ति, स्वाहा, रुच्, कुप्, दा रामाय नमः पञ्चमी बहिः, भीत्रार्थक प्रयोग गृहात् बहिः षष्ठी पुरतः, पृष्ठतः, उपरि, अधः, समीपे गृहस्य पुरतः सप्तमी निपुणः, कुशलः, विश्वासः मर्यादापालने निपुणः

विशेष ध्यान दें: किसी उपपद के साथ कौन-सी विभक्ति आएगी, यह उसके प्रयोग और वाक्य के अर्थ पर निर्भर करता है।

प्रश्न 1. कोष्ठक शब्दे उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) अहम् __________ विश्वासं न करोमि। (रमा)

उत्तरम्— अहं रमायाम् विश्वासं न करोमि।

विभक्तिः — सप्तमी।

(ii) __________ उभयतः उपवनानि सन्ति। (नगर)

उत्तरम्— नगरम् उभयतः उपवनानि सन्ति।

विभक्तिः — द्वितीया।

(iii) रामः __________ निपुणः आसीत्। (मर्यादा पालन)

उत्तरम्— रामः मर्यादापालने निपुणः आसीत्।

विभक्तिः — सप्तमी।

(iv) __________ धिक्। (चौर)

उत्तरम्— चौरम् धिक्।

विभक्तिः — द्वितीया।

(v) __________ भोजनं यच्छ। (भिक्षुक)

उत्तरम्— भिक्षुकाय भोजनं यच्छ।

विभक्तिः — चतुर्थी।

प्रश्न 2. उचितपदैः वाक्यानि पूरयत। (i) __________ मोदकं रोचते।

(रामाय / रामम् / रामेण)

उत्तरम्— रामाय मोदकं रोचते।

विभक्तिः — चतुर्थी।

(ii) अलं __________।

(चिन्तया / चिन्तायाः / चिन्ता)

उत्तरम्— अलं चिन्तया।

विभक्तिः — तृतीया।

(iii) भक्ताः __________ प्रति पश्यन्ति।

(ईश्वरस्य / ईश्वरम् / ईश्वरे)

उत्तरम्— भक्ताः ईश्वरम् प्रति पश्यन्ति।

विभक्तिः — द्वितीया।

(iv) अहं __________ बहिः गच्छामि।

(गृहात् / गृहम् / गृहस्य)

उत्तरम्— अहं गृहात् बहिः गच्छामि।

विभक्तिः — पञ्चमी।

(v) __________ अधः स विश्रामयति।

(वृक्षस्य / वृक्षे / वृक्षात्)

उत्तरम्— वृक्षस्य अधः स विश्रामयति।

विभक्तिः — षष्ठी।

प्रश्न 3. उचित उपपदविभक्तेः प्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) धनिकः __________ वस्त्रं यच्छति। (याचक)

उत्तरम्— धनिकः याचकाय वस्त्रं यच्छति।

विभक्तिः — चतुर्थी।

(ii) __________ फलानि रोचन्ते। (अस्मद्)

उत्तरम्— अस्मभ्यम् फलानि रोचन्ते।

विभक्तिः — चतुर्थी।

(iii) __________ विना जीवनं व्यर्थम्। (शिक्षा)

उत्तरम्— शिक्षां विना जीवनं व्यर्थम्।

विभक्तिः — द्वितीया।

(iv) पिता __________ कुप्यति। (पुत्र)

उत्तरम्— पिता पुत्राय कुप्यति।

विभक्तिः — चतुर्थी।

(v) किं लब्ध्वा __________ विभेमि। (कुक्कुर)

उत्तरम्— किं लब्ध्वा कुक्कुरात् विभेमि।

विभक्तिः — पञ्चमी।

1. अभ्यासकार्यम् —

प्रश्न 1. उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) __________ विना जीवने आनन्दः नास्ति।

(क) मित्रस्य (ख) मित्रम् (ग) मित्रेण (घ) मित्राय

उत्तरम्— (ख) मित्रम्

पूर्णवाक्यम्— मित्रं विना जीवने आनन्दः नास्ति।

विभक्तिः — द्वितीया।

(ii) अलं बहु __________।

(क) भाषणेन (ख) भाषणम् (ग) भाषणाय (घ) भाषणे

उत्तरम्— (क) भाषणेन

पूर्णवाक्यम्— अलं बहु भाषणेन।

विभक्तिः — तृतीया।

(iii) __________ विना कुतः सुखम्।

(क) धनेन (ख) धनस्य (ग) धनम् (घ) धनाय

उत्तरम्— (ग) धनम्

पूर्णवाक्यम्— धनं विना कुतः सुखम्?

विभक्तिः — द्वितीया।

(iv) __________ उभयतः वृक्षाः सन्ति।

(क) सरिताम् (ख) सरितायाः (ग) सरितः (घ) सरितायै

उत्तरम्— (क) सरिताम्

पूर्णवाक्यम्— सरिताम् उभयतः वृक्षाः सन्ति।

(v) __________ पुरतः देवालयः अस्ति।

(क) गृहम् (ख) गृहात् (ग) गृहस्य (घ) गृहेण

उत्तरम्— (ग) गृहस्य

पूर्णवाक्यम्— गृहस्य पुरतः देवालयः अस्ति।

विभक्तिः — षष्ठी।

प्रश्न 2. उचित उपपदविभक्तेः प्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) __________ पृच्छतः कः? (ग्राम)

उत्तरम्— ग्रामम् पृच्छतः कः?

विभक्तिः — द्वितीया।

(ii) __________ उभयतः क्षेत्राणि सन्ति। (नदी)

उत्तरम्— नदीम् उभयतः क्षेत्राणि सन्ति।

विभक्तिः — द्वितीया।

(iii) रामः __________ प्रति गच्छति। (अयोध्या)

उत्तरम्— रामः अयोध्याम् प्रति गच्छति।

विभक्तिः — द्वितीया।

(iv) __________ नमः। (श्रीकृष्ण)

उत्तरम्— श्रीकृष्णाय नमः।

विभक्तिः — चतुर्थी।

(v) अहं __________ साकं गमिष्यामि। (मित्र)

उत्तरम्— अहं मित्रेण साकं गमिष्यामि।

विभक्तिः — तृतीया।

1. उपपद-विभक्ति के महत्त्वपूर्ण नियम

उपपदम् विभक्तिः उदाहरणम् प्रति द्वितीया रामं प्रति धिक् द्वितीया चौरं धिक् विना द्वितीया / तृतीया / पञ्चमी मित्रं विना उभयतः द्वितीया नगरम् उभयतः सह तृतीया मित्रेण सह साकम् तृतीया मित्रेण साकम् अलम् तृतीया चिन्तया अलम् नमः चतुर्थी रामाय नमः स्वस्ति चतुर्थी सर्वेभ्यः स्वस्ति रुच् चतुर्थी रामाय मोदकं रोचते कुप् चतुर्थी पुत्राय कुप्यति दा चतुर्थी याचकाय वस्त्रं ददाति बहिः पञ्चमी गृहात् बहिः भीत्रार्थक प्रयोग पञ्चमी कुक्कुरात् बिभेति पुरतः षष्ठी गृहस्य पुरतः अधः षष्ठी वृक्षस्य अधः उपरि षष्ठी गृहस्य उपरि विश्वासः सप्तमी रमायां विश्वासः निपुणः सप्तमी मर्यादापालने निपुणः

1. परीक्षा के लिए महत्त्वपूर्ण अभ्यास

रिक्तस्थानानि पूरयत।

1. रामः __________ सह विद्यालयं गच्छति। (मित्र)
2. __________ नमः। (गणेश)
3. अहं __________ बहिः आगच्छामि। (गृह)
4. बालकः __________ कुप्यति। (भ्राता)
5. __________ विना जीवनं न सम्भवति। (जल)
6. विद्यालयस्य __________ उद्यानम् अस्ति। (पुरतः)
7. __________ प्रति श्रद्धा भवेत्। (गुरु)
8. अहं __________ विश्वासं करोमि। (ईश्वर)
9. __________ अधः बालकः तिष्ठति। (वृक्ष)
10. छात्रः __________ निपुणः अस्ति। (लेखन)

उत्तरमाला

1. मित्रेण
2. गणेशाय
3. गृहात्
4. भ्रात्रे
5. जलं
6. पुरतः
7. गुरुम्
8. ईश्वरे
9. वृक्षस्य
10. लेखने

अभ्यासकार्यम् — 1 प्रश्न 1. कोष्ठकस्थपदानां उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) अहम् __________ विश्वासं न करोमि। (रमा)

(ii) __________ उभयतः उपवनानि सन्ति। (नगर)

(iii) रामः __________ निपुणः आसीत्। (मर्यादापालन)

(iv) __________ धिक्। (चौर)

(v) __________ भोजनं यच्छ। (भिक्षुक) प्रश्न 2. उचितपदैः वाक्यानि पूरयत। (i) __________ मोदकं रोचते।

(रामाय / रामम् / रामेण)

(ii) अलं __________।

(चिन्तया / चिन्तायाः / चिन्ता)

(iii) भक्ताः __________ प्रति पश्यन्ति।

(ईश्वरस्य / ईश्वरम् / ईश्वरे)

(iv) अहं __________ बहिः गच्छामि।

(गृहात् / गृहम् / गृहस्य)

(v) __________ अधः स विश्रामयति।

(वृक्षस्य / वृक्षे / वृक्षात्) प्रश्न 3. उचितोपपदविभक्तेः प्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) धनिकः __________ वस्त्रं यच्छति। (याचक)

(ii) __________ फलानि रोचन्ते। (अस्मद्)

(iii) __________ विना जीवनं व्यर्थम्। (शिक्षा)

(iv) पिता __________ कुप्यति। (पुत्र)

(v) किं लब्ध्वा __________ विभेमि। (कुक्कुर)

अभ्यासकार्यम् — 2 प्रश्न 1. उचितपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) __________ विना जीवने आनन्दः नास्ति।

(क) मित्रस्य (ख) मित्रम् (ग) मित्रेण (घ) मित्राय

(ii) अलं बहु __________।

(क) भाषणेन (ख) भाषणम् (ग) भाषणाय (घ) भाषणे

(iii) __________ विना कुतः सुखम्?

(क) धनेन (ख) धनस्य (ग) धनम् (घ) धनाय

(iv) __________ उभयतः वृक्षाः सन्ति।

(क) सरिताम् (ख) सरितायाः (ग) सरितः (घ) सरितायै

(v) __________ पुरतः देवालयः अस्ति।

(क) गृहम् (ख) गृहात् (ग) गृहस्य (घ) गृहेण प्रश्न 2. उचितोपपदविभक्तेः प्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (i) __________ पृच्छतः कः? (ग्राम)

(ii) __________ उभयतः क्षेत्राणि सन्ति। (नदी)

(iii) रामः __________ प्रति गच्छति। (अयोध्या)

(iv) __________ नमः। (श्रीकृष्ण)

(v) अहं __________ साकं गमिष्यामि। (मित्र)