Script — Devanagari
ज्ञा, नी और भू धातु के पाँचों लकारों में धातुरूप
स्कृत व्याकरण में ज्ञा, नी और भू धातुओं के लट्, लङ्, लृट्, लोट् तथा विधिलिङ् लकार के धातुरूप। विद्यार्थियों के लिए सरल एवं उपयोगी अभ्यास-सामग्री।
4 min read
ज्ञा, नी और भू धातु के पाँचों लकार
१. ज्ञा धातु — जानना
लट् लकार — वर्तमानकाल
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | जानाति | जानीतः | जानन्ति |
| मध्यम पुरुष | जानीषे | जानीथः | जानीथ |
| उत्तम पुरुष | जानामि | जानीवः | जानीमः |
लङ् लकार — भूतकाल
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | अजानात् | अजानताम् | अजानन् |
| मध्यम पुरुष | अजानाः | अजानतम् | अजानत |
| उत्तम पुरुष | अजानम् | अजानाव | अजानाम |
लृट् लकार — भविष्यत्काल
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | ज्ञास्यति | ज्ञास्यतः | ज्ञास्यन्ति |
| मध्यम पुरुष | ज्ञास्यसि | ज्ञास्यथः | ज्ञास्यथ |
| उत्तम पुरुष | ज्ञास्यामि | ज्ञास्यावः | ज्ञास्यामः |
लोट् लकार — आज्ञार्थक
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | जानातु | जानाताम् | जानन्तु |
| मध्यम पुरुष | जानीहि | जानीतम् | जानीत |
| उत्तम पुरुष | जानानि | जानीव | जानीम |
विधिलिङ् लकार — चाहिए/सम्भावना
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | जानीयात् | जानीयाताम् | जानीयुः |
| मध्यम पुरुष | जानीयाः | जानीयातम् | जानीयात |
| उत्तम पुरुष | जानीयाम् | जानीयाव | जानीयाम |
---
२. नी धातु — ले जाना
लट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | नयति | नयतः | नयन्ति |
| मध्यम पुरुष | नयसि | नयथः | नयथ |
| उत्तम पुरुष | नयामि | नयावः | नयामः |
लङ् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | अनयत् | अनयताम् | अनयन् |
| मध्यम पुरुष | अनयः | अनयतम् | अनयत |
| उत्तम पुरुष | अनयम् | अनयाव | अनयाम |
लृट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | नेष्यति | नेष्यतः | नेष्यन्ति |
| मध्यम पुरुष | नेष्यसि | नेष्यथः | नेष्यथ |
| उत्तम पुरुष | नेष्यामि | नेष्यावः | नेष्यामः |
लोट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | नयतु | नयताम् | नयन्तु |
| मध्यम पुरुष | नय | नयतम् | नयत |
| उत्तम पुरुष | नयानि | नयाव | नयाम |
विधिलिङ् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | नयेत् | नयेताम् | नयेयुः |
| मध्यम पुरुष | नयेः | नयेतम् | नयेत |
| उत्तम पुरुष | नयेयम् | नयेव | नयेम |
---
३. भू धातु — होना
लट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | भवति | भवतः | भवन्ति |
| मध्यम पुरुष | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तम पुरुष | भवामि | भवावः | भवामः |
लङ् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | अभवत् | अभवताम् | अभवन् |
| मध्यम पुरुष | अभवः | अभवतम् | अभवत |
| उत्तम पुरुष | अभवम् | अभवाव | अभवाम |
लृट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | भविष्यति | भविष्यतः | भविष्यन्ति |
| मध्यम पुरुष | भविष्यसि | भविष्यथः | भविष्यथ |
| उत्तम पुरुष | भविष्यामि | भविष्यावः | भविष्यामः |
लोट् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | भवतु | भवताम् | भवन्तु |
| मध्यम पुरुष | भव | भवतम् | भवत |
| उत्तम पुरुष | भवानि | भवाव | भवाम |
विधिलिङ् लकार
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष | भवेत् | भवेताम् | भवेयुः |
| मध्यम पुरुष | भवेः | भवेतम् | भवेत |
| उत्तम पुरुष | भवेयम् | भवेव | भवेम |
---
संक्षिप्त परिचय
ज्ञा धातोः अर्थः — जानना
नी धातोः अर्थः — ले जाना
भू धातोः अर्थः — होना
ये तीनों धातुरूप संस्कृत-व्याकरण के अध्ययन एवं परीक्षा-अभ्यास के लिए अत्यन्त उपयोगी हैं।