Skip to content
All lessons

Script — Devanagari

ज्ञा, नी और भू धातु के पाँचों लकारों में धातुरूप

स्कृत व्याकरण में ज्ञा, नी और भू धातुओं के लट्, लङ्, लृट्, लोट् तथा विधिलिङ् लकार के धातुरूप। विद्यार्थियों के लिए सरल एवं उपयोगी अभ्यास-सामग्री।

4 min read

ज्ञा, नी और भू धातु के पाँचों लकार

१. ज्ञा धातु — जानना

लट् लकार — वर्तमानकाल

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषजानातिजानीतःजानन्ति
मध्यम पुरुषजानीषेजानीथःजानीथ
उत्तम पुरुषजानामिजानीवःजानीमः

लङ् लकार — भूतकाल

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअजानात्अजानताम्अजानन्
मध्यम पुरुषअजानाःअजानतम्अजानत
उत्तम पुरुषअजानम्अजानावअजानाम

लृट् लकार — भविष्यत्काल

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषज्ञास्यतिज्ञास्यतःज्ञास्यन्ति
मध्यम पुरुषज्ञास्यसिज्ञास्यथःज्ञास्यथ
उत्तम पुरुषज्ञास्यामिज्ञास्यावःज्ञास्यामः

लोट् लकार — आज्ञार्थक

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषजानातुजानाताम्जानन्तु
मध्यम पुरुषजानीहिजानीतम्जानीत
उत्तम पुरुषजानानिजानीवजानीम

विधिलिङ् लकार — चाहिए/सम्भावना

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषजानीयात्जानीयाताम्जानीयुः
मध्यम पुरुषजानीयाःजानीयातम्जानीयात
उत्तम पुरुषजानीयाम्जानीयावजानीयाम

---

२. नी धातु — ले जाना

लट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयतिनयतःनयन्ति
मध्यम पुरुषनयसिनयथःनयथ
उत्तम पुरुषनयामिनयावःनयामः

लङ् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअनयत्अनयताम्अनयन्
मध्यम पुरुषअनयःअनयतम्अनयत
उत्तम पुरुषअनयम्अनयावअनयाम

लृट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनेष्यतिनेष्यतःनेष्यन्ति
मध्यम पुरुषनेष्यसिनेष्यथःनेष्यथ
उत्तम पुरुषनेष्यामिनेष्यावःनेष्यामः

लोट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयतुनयताम्नयन्तु
मध्यम पुरुषनयनयतम्नयत
उत्तम पुरुषनयानिनयावनयाम

विधिलिङ् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषनयेत्नयेताम्नयेयुः
मध्यम पुरुषनयेःनयेतम्नयेत
उत्तम पुरुषनयेयम्नयेवनयेम

---

३. भू धातु — होना

लट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभवतिभवतःभवन्ति
मध्यम पुरुषभवसिभवथःभवथ
उत्तम पुरुषभवामिभवावःभवामः

लङ् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषअभवत्अभवताम्अभवन्
मध्यम पुरुषअभवःअभवतम्अभवत
उत्तम पुरुषअभवम्अभवावअभवाम

लृट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभविष्यतिभविष्यतःभविष्यन्ति
मध्यम पुरुषभविष्यसिभविष्यथःभविष्यथ
उत्तम पुरुषभविष्यामिभविष्यावःभविष्यामः

लोट् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभवतुभवताम्भवन्तु
मध्यम पुरुषभवभवतम्भवत
उत्तम पुरुषभवानिभवावभवाम

विधिलिङ् लकार

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथम पुरुषभवेत्भवेताम्भवेयुः
मध्यम पुरुषभवेःभवेतम्भवेत
उत्तम पुरुषभवेयम्भवेवभवेम

---

संक्षिप्त परिचय

ज्ञा धातोः अर्थः — जानना

नी धातोः अर्थः — ले जाना

भू धातोः अर्थः — होना

ये तीनों धातुरूप संस्कृत-व्याकरण के अध्ययन एवं परीक्षा-अभ्यास के लिए अत्यन्त उपयोगी हैं।