Script — Devanagari
कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 1 — सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् प्रश्नोत्तर एवं श्लोक अर्थ
कक्षा 9 संस्कृत शारदा प्रथम पाठ सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् के सभी छह पद्य, हिन्दी अर्थ तथा NCERT अभ्यास के प्रश्नोत्तर सरल एवं शुद्ध रूप में।
4 min read
कक्षा 9 संस्कृत — शारदा प्रथमः पाठः — सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् श्लोक, सरल हिन्दी अर्थ एवं अभ्यास-प्रश्नोत्तर
पुस्तक: शारदा कक्षा: 9 विषय: संस्कृत पाठ: 1 — सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् कवि: पण्डित वासुदेव-शास्त्री-द्विवेदी पाठ-परिचय
संस्कृत भारतदेशस्य अमूल्या सम्पत्तिः अस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितम् अस्ति। संस्कृतस्य अध्ययनात् मानवः सुसंस्कृतः भवति। कविना संस्कृतभाषायाः महत्त्वं वर्णयितुं सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम् अस्ति। गीतस्य षट् पद्येषु संस्कृतभाषायाः महत्त्वं, भारतीयैकता, ज्ञानं, शान्तिः, सद्गुणाः, पुरुषार्थाः तथा पूर्वजानां यशः इत्यादयः विषयाः वर्णिताः सन्ति।
१. पद्यानि तथा हिन्दी-अर्थः पद्यम् — १
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्। भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्। ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्। सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम्॥ १॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत भारतीयों की एकता को सिद्ध करने वाली है। संस्कृत भारतीयता को प्रदान करने वाली है। संस्कृत ज्ञान-समूह के प्रकाश को दिखाने वाली है तथा सदा आनन्द की परम्परा प्रदान करने वाली है।
पद्यम् — २
सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्। सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम्। सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्। सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम्॥ २॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत सभी के मस्तिष्क को संस्कारित करने वाली है। यह सभी की वाणी को परिष्कृत करने वाली है। यह मनुष्य को सन्मार्ग पर चलने की प्रेरणा देती है तथा सद्गुणों के समूह को जोड़ने वाली है।
पद्यम् — ३
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्। सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्। सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्। पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम्॥ ३॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत विश्व में भाईचारे की भावना का विस्तार करने वाली है। यह सभी प्राणियों में एकता स्थापित करने वाली है। यह सभी ओर शान्ति की स्थापना करती है तथा पञ्चशील की प्रतिष्ठा करने वाली है।
पद्यम् — ४
त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्। विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम्। ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम्। भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम्॥ ४॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत त्याग, सन्तोष और सेवा के व्रत से युक्त है। यह विश्वकल्याण की भावना से युक्त है। संस्कृत ज्ञान और विज्ञान का सम्मेलन है तथा भोग और मोक्ष दोनों के उत्कर्ष का मार्ग दिखाने वाली है।
पद्यम् — ५
धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्। ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम्। कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्। सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्॥ ५॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष प्रदान करने वाली है। यह इस लोक और परलोक दोनों में उत्कर्ष प्रदान करती है। यह कर्म, ज्ञान और भक्ति प्रदान करने वाली है। इसलिए संस्कृत सत्यनिष्ठ, कल्याणकारी और सुन्दर है।
पद्यम् — ६
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्। चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम्। विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्। पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम्॥ ६॥
हिन्दी-अर्थः— संस्कृत शब्दों के लालित्य की क्रीड़ास्थली है। यह सुन्दरता और मधुरता की धारा का आनन्ददायक भवन है। संस्कृत सम्पूर्ण विश्व के चित्त को चमत्कृत करने वाली है तथा हमारे पूर्वजों के यश का स्मारक है।
— प्रश्नोत्तर प्रश्न 1. गीतगान-अभ्यासः
प्रश्न— छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।
उत्तर— पञ्च-पञ्च छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतस्य सस्वरं सामूहिकगानम् करणीयम्। उच्चारणस्य शुद्धतायाः तथा ताल-लयस्य विशेषं ध्यानं दातव्यम्।
प्रश्न 2. एकपदेन उत्तरं लिखत
यथा— ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम्? उत्तरम्— संस्कृतम्।
(क) संस्कृतं कस्याः साधकम्? उत्तरम्— भारतीयैकतायाः।
(ख) सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम्? उत्तरम्— आनन्दस्य।
(ग) संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम्? उत्तरम्— सत्पथस्य।
(घ) संस्कृतं कासां परिष्कारकम्? उत्तरम्— सर्ववाणीनाम्।
(ङ) कस्य विस्तारकं संस्कृतम्? उत्तरम्— विश्वबन्धुत्वस्य।
प्रश्न 3. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
(क) सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम्? उत्तरम्— संस्कृतं सर्वतः शान्तेः संस्थापकम् अस्ति।
(ख) कीदृशं व्रतं संस्कृतम्? उत्तरम्— संस्कृतं त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् अस्ति।
(ग) कयोः सम्मेलनं संस्कृतम्? उत्तरम्— संस्कृतं ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनम् अस्ति।
(घ) संस्कृतं कस्य चमत्कारकम्? उत्तरम्— संस्कृतं विश्वचेतसः चमत्कारकम् अस्ति।
(ङ) केषां यशः स्मारकं संस्कृतम्? उत्तरम्— संस्कृतं पूर्वजानां यशः स्मारकम् अस्ति।
प्रश्न 4. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
यथा— सर्वभूतैकता-कारकं संस्कृतम्।
(क) भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्। (ख) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्। (ग) सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्। (घ) कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्। (ङ) सत्यनिष्ठं शिवं संस्कृतम्। (च) शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्।
प्रश्न 5. मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत
मञ्जूषा— वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्।
यथा— वाणीपरिष्कारिका संस्कृतभाषा भवति।
उत्तरम्—
(क) संस्कृतं विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् अस्ति। (ख) संस्कृतेन सर्वेषां एकता साध्यते। (ग) संस्कृतं सर्वतः शान्तिं स्थापयति। (घ) संस्कृतं जनान् सत्पथे प्रेरयितुम् समर्थम् अस्ति। (ङ) संस्कृतं विश्वकल्याणाय प्रवर्तते। (च) संस्कृतं पूर्वजानां यशसः स्मारकम् अस्ति।
प्रश्न 6. अधोलिखितानां समस्तपदानाम् उदाहरणानुसारं विग्रहं कुरुत
यथा— भारतीयैकतासाधकम् → भारतीयैकतायाः साधकम्।
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् → ज्ञानपुञ्जप्रभायाः दर्शकम्।
(ख) सर्ववाणीपरिष्कारकम् → सर्ववाणीनां परिष्कारकम्।
(ग) विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् → विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्।
(घ) सर्वभूतैकताकारकम् → सर्वभूतैकतायाः कारकम्।
(ङ) शान्तिसंस्थापकम् → शान्तेः संस्थापकम्।
(च) ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् → ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनम्।
प्रश्न 7. प्रदत्तमञ्जूषातः पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत
मञ्जूषा— उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्।
उत्तरम्—
(क) विद्वांसः तेजोराशयः भवन्ति। (ख) सूर्यस्य किरणः सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति। (ग) ईश्वरं स्मृत्वा उल्लासः उपजायते। (घ) विद्यायाः मानम् अजरं भवति। (ङ) प्रकृतेः शोभा अनुपमा विद्यते। (च) यत्र जगत् एकनीडं भवति।
प्रश्न 8. अधोलिखितानां मेलनं कुरुत स्तम्भः ‘क’ स्तम्भः ‘ख’ (क) भारतीयैकतायाः २. साधकम् (ख) सत्पथे ४. प्रेरणादायकम् (ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम् ५. व्रतम् (घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः ३. दर्शकम् (ङ) विश्वबन्धुत्वस्य १. विस्तारकम्
उत्तरम्— (क)—२, (ख)—४, (ग)—५, (घ)—३, (ङ)—१।
पाठ का मुख्य संदेश
‘सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्’ गीत में संस्कृत भाषा को भारतीय एकता, ज्ञान, सद्गुण, विश्वबन्धुत्व, शान्ति, त्याग, सेवा, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष तथा पूर्वजों के यश की वाहिका बताया गया है। अतः संस्कृत केवल भाषा नहीं, बल्कि भारतीय संस्कृति एवं जीवन-मूल्यों की महत्वपूर्ण संवाहिका है।