कक्षा 9 संस्कृत शारदा पाठ 7 प्रश्न-उत्तर | [उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ]

१. पूर्णवाक्येन उत्तरत

प्रश्न 1. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत—

(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति?

उत्तरम्— आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयं, यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये च नरस्य वृत्तं जानन्ति।

(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?

उत्तरम्— धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु आत्मवत् च वीक्षन्ते।

(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्?

उत्तरम्— येन धरणीपीठे भ्रमता देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्।

(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?

उत्तरम्— पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान्— “तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथा अस्माकं प्राणैः सह यास्यति।”

(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत्?

उत्तरम्— प्राज्ञः उपायं च अपायं च चिन्तयेत्।

(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति?

उत्तरम्— मानवः तावत् विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् न प्राप्नोति, यावत् भूमौ देशाद् देशान्तरं हृष्टः न व्रजति।

(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?

उत्तरम्— पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं वञ्चयित्वा सुखी भविष्यामीति चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः।

२. प्रश्ननिर्माणम्

प्रश्न 2. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत—

(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।

उत्तरम्— कं वञ्चयित्वा सुखी भवामि?

(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।

उत्तरम्— किं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः?

(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्।

उत्तरम्— कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्?

(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।

उत्तरम्— तत् आकर्ण्य के विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः?

(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।

उत्तरम्— अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?

३. कः कं प्रति?

प्रश्न 3. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत—

क्रमः वाक्यम् कः कं प्रति (क) वत्स! द्रुतं वद येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। पिता पापबुद्धिं प्रति (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। धर्माधिकारी धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति (घ) भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः पापबुद्धिं प्रति (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। पापबुद्धेः पिता सर्वान् जनान् प्रति

इन संवादों का क्रम और पात्र पाठ के मूल कथानक से मेल खाते हैं।

४. भूतकालिकवाक्यानां वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तनम्

प्रश्न 4. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत—

उदाहरणम्— भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति।

उत्तराणि—

(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। → राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति।

(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्। → पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति।

(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्। → पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।

(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्। → अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति।

(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः। → सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति।

५. रिक्तस्थानपूर्तिः

प्रश्न 5. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत—

(क)

सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।

उत्तर: पवनः, हृदयं, व्यवहारं।

(ख)

यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।

उत्तर: अन्यदेशेषु, भाषाः, व्यर्थम्।

(ग)

सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।

उत्तर: मातरः, द्रव्येषु, स्वयम्।

(घ)

बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्।

उत्तर: कार्यसाधनस्य, कौशलानि, जानीयात्।

६. समास-विग्रहः

प्रश्न 6. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत—

उदाहरणम्— अर्थोपार्जनम् — अर्थस्य उपार्जनम्

उत्तराणि—

(क) गुरुजनाज्ञया — गुरुजनानाम् आज्ञया

(ख) वनदेवता — वनस्य देवता

(ग) वित्ताभावात् — वित्तस्य अभावात्

(घ) बुद्धिप्रभावेण — बुद्धेः प्रभावेण

(ङ) धरणीपीठे — धरण्याः पीठे

(च) राजकुले — राज्ञः कुले

७. कथाक्रमानुसारं पुनर्लेखनम्

प्रश्न 7. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत—

उत्तरम्—

(1) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।

(2) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।

(3) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।

(4) द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।

(5) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।

(6) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।