धातुरूपाणि

संस्कृतभाषायां धातवः क्रियायाः मूलरूपाणि भवन्ति। धातुभ्यः एव शब्दनिर्माणं भवति। अत्र परस्मैपदी, आत्मनेपदी तथा उभयपदी धातवः सरलरूपेण प्रदत्ताः सन्ति।

---

१. परस्मैपदी धातवः

(क) पठ् धातुः (पढ़ना)

लट् लकारः (वर्तमानकालः)

पठति — पठतः — पठन्ति पठसि — पठथः — पठथ पठामि — पठावः — पठामः

विश्लेषणम्:

“पठ्” धातुः अध्ययनक्रियायाः बोधकः अस्ति।

---

(ख) गम् धातुः (जाना)

गच्छति — गच्छतः — गच्छन्ति गच्छसि — गच्छथः — गच्छथ गच्छामि — गच्छावः — गच्छामः

विश्लेषणम्:

“गम्” गतौ इत्यर्थे प्रयुज्यते।

---

(ग) वद् धातुः (बोलना)

वदति — वदतः — वदन्ति वदसि — वदथः — वदथ वदामि — वदावः — वदामः

---

(घ) भू धातुः (होना)

भवति — भवतः — भवन्ति भवसि — भवथः — भवथ भवामि — भवावः — भवामः

---

(ङ) क्रीड् धातुः (खेलना)

क्रीडति — क्रीडतः — क्रीडन्ति क्रीडसि — क्रीडथः — क्रीडथ क्रीडामि — क्रीडावः — क्रीडामः

---

(च) नी धातुः (ले जाना)

नयति — नयतः — नयन्ति नयसि — नयथः — नयथ नयामि — नयावः — नयामः

---

(छ) दृश् धातुः (देखना)

पश्यति — पश्यतः — पश्यन्ति पश्यसि — पश्यथः — पश्यथ पश्यामि — पश्यावः — पश्यामः

---

(ज) शक् धातुः (सकना)

शक्नोति — शक्नुतः — शक्नुवन्ति शक्नोषि — शक्नुथः — शक्नुथ शक्नोमि — शक्नुवः — शक्नुमः

---

२. आत्मनेपदी धातवः

(क) सेव् धातुः (सेवा करना)

सेवते — सेवेते — सेवन्ते सेवसे — सेवेथे — सेवध्वे सेवे — सेवावहे — सेवामहे

विश्लेषणम्:

आत्मनेपदी धातौ क्रियाफलं कर्तरि एव भवति।

---

(ख) लभ् धातुः (प्राप्त करना)

लभते — लभेते — लभन्ते लभसे — लभेथे — लभध्वे लभे — लभावहे — लभामहे

---

(ग) रुच् धातुः (पसंद होना)

रोचते — रोचेते — रोचन्ते रोचसे — रोचेथे — रोचध्वे रोचे — रोचावहे — रोचामहे

---

३. उभयपदी धातवः

(क) कृ धातुः (करना)

करोति / कुरुते कुरुतः / कुरुते कुर्वन्ति / कुर्वते

विश्लेषणम्:

उभयपदी धातवः परस्मैपद तथा आत्मनेपद उभयरूपेण प्रयुज्यन्ते।

---

धातुरूपाणां महत्त्वम्

धातुरूपाणि संस्कृतभाषायाः आधारः सन्ति। धातुज्ञानं वाक्यनिर्माणे, अनुवादे, तथा व्याकरणाध्ययने अत्यन्तोपयोगी भवति।